Jezus powiedział do swoich uczniów:
«Gdy brat twój zgrzeszy przeciw tobie, idź i upomnij go w cztery oczy. Jeśli cię usłucha, pozyskasz swego brata.
Jeśli zaś nie usłucha, weź z sobą jeszcze jednego albo dwóch, żeby na słowie dwóch albo trzech świadków oparła się cała sprawa. Jeśli i tych nie usłucha, donieś Kościołowi. A jeśli nawet Kościoła nie usłucha, niech ci będzie jak poganin i celnik.
Zaprawdę, powiadam wam: Wszystko, cokolwiek zwiążecie na ziemi, będzie związane w niebie, a co rozwiążecie na ziemi, będzie rozwiązane w niebie.
Dalej, zaprawdę, powiadam wam: Jeśli dwóch z was na ziemi zgodnie o coś prosić będzie, to wszystko otrzymają od mojego Ojca, który jest w niebie. Bo gdzie są dwaj albo trzej zebrani w imię moje, tam jestem pośród nich».
Jestem człowiekiem, który chce rozmawiać. Brzmi to bardzo ładnie. Dojrzale. Niemal widzę siebie siedzącą przy stole, z dłonią spokojnie ułożoną na filiżance, gotową z uwagą wysłuchać perspektywy drugiej osoby.
Rzeczywistość jest oczywiście trochę mniej elegancka. Czasami chcę rozmawiać natychmiast. Najlepiej długo. Chcę ustalić, co się wydarzyło, dlaczego się wydarzyło, co każda ze stron pomyślała, co poczuła, czego nie powiedziała i dlaczego właśnie tego nie powiedziała. Chciałabym również wiedzieć, co wynika z tego na przyszłość, czy coś się między nami zmieniło i jak właściwie powinnam rozumieć trzy słowa wypowiedziane przez drugą osobę dwa dni wcześniej trochę innym tonem niż zazwyczaj.
Jestem więc zdecydowanie zwolenniczką komunikacji. Być może czasami komunikacji rozszerzonej, z suplementem, aneksem oraz sesją pytań od publiczności. Wiem, że nie każdy tak ma. Rozumiem, że ludzie przetwarzają emocje w różnym tempie. Jedna osoba potrzebuje mówić, żeby dowiedzieć się, co czuje. Inna musi najpierw pobyć sama, poukładać myśli i dopiero później potrafi złożyć z nich zdania. Ktoś w napięciu mówi za dużo. Ktoś inny przestaje mówić w ogóle.
Naprawdę to rozumiem.
Tylko że zrozumienie mechanizmu nie sprawia automatycznie, że dobrze znoszę jego działanie. Kiedy chcę z kimś porozmawiać o czymś dla mnie ważnym, a dostaję półsłówka, zmianę tematu albo ciszę, nie przechodzę spokojnie do dalszej części dnia. Mój mózg nie mówi: „Najwyraźniej potrzebujemy więcej czasu”. Mój mózg dostaje trzy brakujące informacje i natychmiast otwiera prywatne biuro śledcze.
W Ewangelii dziś pojawia się bardzo konkretna kolejność: jeśli ktoś zgrzeszy przeciwko tobie, najpierw idź i porozmawiaj z nim w cztery oczy. Podoba mi się ten początek. Podoba mi się założenie, że zanim zbudujemy wokół konfliktu cały system sojuszy, interpretacji i cudzych opinii, próbujemy spotkać się z człowiekiem, którego sprawa rzeczywiście dotyczy. Nie publikujemy aluzji. Nie pytamy pięciu osób, co ich zdaniem autor miał na myśli. Nie opowiadamy wszystkim poza nim, jak bardzo potrzebujemy z nim porozmawiać. Nie czekamy też, aż sam się domyśli, ponieważ gdyby mu naprawdę zależało, oczywiście powinien wiedzieć.
Idziemy i mówimy: „To, co się wydarzyło, jest dla mnie ważne. Chciałabym usłyszeć, jak Ty to widzisz”.
W teorii jest to bardzo proste.
W praktyce sama rozmowa wymaga odsłonięcia miejsca, w którym można zostać zranionym po raz drugi. Mówiąc komuś, że coś było dla mnie ważne, przyznaję jednocześnie, że ta osoba ma dla mnie znaczenie. Gdyby go nie miała, prawdopodobnie nie potrzebowałabym rozmowy. Wystarczyłoby wzruszenie ramionami, którego wciąż uczę się bez spektakularnych sukcesów.
Prośba o rozmowę jest więc prośbą o kontakt, ale również pewnym ryzykiem.
Mogę zostać usłyszana. Mogę też usłyszeć: „Nie przesadzaj”, „Nie ma o czym rozmawiać” albo najbardziej oszczędne emocjonalnie „okej”. „Okej” jest fascynującym słowem. Potrafi oznaczać zgodę, zrozumienie, irytację, koniec rozmowy, brak zainteresowania, potrzebę czasu albo groźbę, że właśnie trafiłam na listę ludzi, którym odpowiada się dopiero po trzech dniach.
Bardzo praktyczne.
Kiedy druga osoba odpowiada półsłówkami, nie otrzymuję połowy odpowiedzi. Otrzymuję przestrzeń, którą mój umysł bardzo chętnie wypełnia. Jeżeli pytam: „Czy coś się zmieniło?” i słyszę: „Nie wiem”, mogę oczywiście przyjąć, że człowiek naprawdę nie wie. To całkowicie możliwe. Ludzie nie zawsze mają gotowy raport ze swojego świata wewnętrznego.
Jednocześnie natychmiast pojawiają się inne możliwości:
- wie, ale nie chce mi powiedzieć;
- wie i odpowiedź jest zła;
- boi się mojej reakcji;
- już podjął decyzję, tylko jeszcze mnie o niej nie poinformował;
- nie zależy mu wystarczająco, żeby to przemyśleć;
- chce, żebym sama się domyśliła;
- nie chce wziąć odpowiedzialności za zakończenie sprawy;
- pytanie było źle sformułowane;
- ja wszystko wyolbrzymiam;
- on wszystko bagatelizuje;
- Merkury jest w retrogradacji i najwyraźniej zarządza również komunikatorami.
Brak informacji nie pozostaje pusty. Wypełnia się lękiem, wcześniejszymi doświadczeniami i tym, czego najbardziej boję się dowiedzieć. Dlatego unikanie rozmowy rzadko uspokaja sytuację. Zwykle działa odwrotnie. Niepewność zaczyna rosnąć, ponieważ nie ma żadnej konkretnej odpowiedzi, o którą mogłaby się oprzeć. Trudna prawda ma przynajmniej kształt. Można się na nią zezłościć, opłakać ją, podjąć decyzję, postawić granicę albo zacząć się z nią godzić. Milczenie nie ma kształtu. Rozlewa się wszędzie.
Ludzie zamiatają sprawy pod dywan z wielu powodów.
Czasami nie potrafią rozmawiać o emocjach. Czasami w ich rodzinach konflikt oznaczał awanturę, karę, przemoc albo wielodniową ciszę. Nauczyli się więc, że najbezpieczniejszym sposobem przetrwania jest niewypowiadanie niczego, co mogłoby uruchomić reakcję drugiej osoby. Niektórzy boją się, że rozmowa pogorszy sytuację. Inni potrzebują czasu, ale nie potrafią o ten czas poprosić. Są też osoby, które unikają odpowiedzialności, ponieważ dopóki niczego nie powiedzą, nie muszą się do niczego zobowiązywać.
Rozumiem te mechanizmy. Sama też nie zawsze komunikuję się wzorcowo. Zdarza mi się odkładać rozmowę, kiedy nie wiem, jak coś powiedzieć. Zdarza mi się analizować tak długo, aż emocja, która początkowo mieściła się w jednym zdaniu, otrzymuje siedem rozdziałów, przypisy i proponowaną bibliografię. Rozumienie unikania nie sprawia jednak, że zamiatanie zaczyna działać. Dywan nie usuwa konfliktu. Jedynie na chwilę zasłania jego obecność. Pod spodem pozostają pytania, urazy, niewypowiedziane założenia i drobne sytuacje, które zaczynają być interpretowane przez pryzmat tego, czego nie wyjaśniliśmy.
Potem człowiek potyka się o ogromny garb i mówi: „Nie rozumiem, przecież już o tym nie rozmawiamy”.
Właśnie dlatego.
Brak rozmowy nie jest automatycznie końcem problemu. Czasami jest początkiem jego życia poza kontrolą.
Moja potrzeba wyjaśnienia sprawy jest prawdziwa. Nie oznacza jednak, że druga osoba musi być gotowa dokładnie w chwili, w której ja już nie potrafię wytrzymać niepewności. To jedna z trudniejszych rzeczy do przyjęcia. Jeżeli mnie boli, chcę rozmawiać teraz. Nie jutro. Nie „kiedyś”. Nie wtedy, kiedy emocje opadną, ponieważ moje emocje najwyraźniej nie otrzymały informacji, że mają opaść.
Mądra komunikacja nie polega jednak na tym, że szybszy emocjonalnie człowiek ustala termin dla wszystkich.
Druga osoba może potrzebować kilku godzin albo dni. Może obawiać się, że pod wpływem napięcia powie coś krzywdzącego. Może jeszcze nie rozumieć własnej reakcji. Może nie mieć zasobów na ważną rozmowę pomiędzy pracą, odebraniem dziecka a wizytą u dentysty.
Różnica pomiędzy potrzebą czasu a unikaniem polega dla mnie na tym, że czas można nazwać.
„Nie potrafię teraz o tym rozmawiać. Potrzebuję do jutra. Wróćmy do tego wieczorem”.
To jest informacja. Nie rozwiązuje problemu, ale tworzy ramę. Wiem, że temat został zauważony, nie jest obojętny i ma swoje miejsce w przyszłości.
Znacznie trudniejsze jest:
„Nie teraz”.
A później kolejne „nie teraz”, aż temat umiera ze starości, choć nikt oficjalnie nie podjął decyzji o jego zakończeniu. Prośba o czas jest komunikacją. Nieograniczone odkładanie jest sposobem uniknięcia komunikacji.
Muszę również pamiętać, że nie każda cisza drugiej osoby jest wymierzona we mnie. Kiedy zależy mi na odpowiedzi, łatwo traktować jej brak jak działanie: ktoś milczy wobec mnie, odmawia mi, zostawia mnie w niepewności. Czasami rzeczywiście tak jest. Milczenie może być karą, narzędziem kontroli albo sposobem zmuszenia drugiej osoby, żeby biegała za kontaktem.
Ale bywa też objawem przeciążenia, wstydu, lęku, bezradności lub braku odpowiednich słów. Ktoś może nie odpowiadać nie dlatego, że chce mnie zranić, lecz dlatego, że sam nie potrafi wytrzymać tego, co uruchamia rozmowa.
Intencja ma znaczenie.
Skutek również.
Jeśli czyjeś wycofanie regularnie pozostawia mnie w stanie silnego napięcia, nie muszę uznawać tej relacji za dobrą dla siebie tylko dlatego, że druga osoba nie robi tego z premedytacją. Człowiek może ranić bez złej intencji. Można go rozumieć i jednocześnie stawiać granice. To jest niewygodna prawda: empatia nie zobowiązuje do wytrzymywania wszystkiego.
Mam naturalną sympatię do szczerości. Chciałabym, żeby ludzie nazywali rzeczy po imieniu, mówili, co czują, i nie zmuszali innych do rekonstruowania ich intencji na podstawie znaków interpunkcyjnych. Jednocześnie mądra komunikacja nie oznacza wyrzucania z siebie każdej myśli tylko dlatego, że jest prawdziwa w danej sekundzie. Nie wszystko, co czuję, musi zostać natychmiast przekazane drugiej osobie. Nie każda interpretacja zasługuje na wypowiedzenie. Czasami najpierw powinnam sprawdzić, czy opisuję fakt, własne przypuszczenie, lęk czy historię, którą dopisałam do trzech cudzych słów.
Jest różnica pomiędzy:
„Od kilku dni prawie się nie odzywasz i czuję niepewność”
a:
„Od kilku dni prawie się nie odzywasz, ponieważ już Ci nie zależy i czekasz, aż sama zniknę”.
Pierwsze zdanie opisuje obserwację i moje doświadczenie. Drugie przedstawia interpretację jak ustalony fakt oraz właściwie nie zostawia drugiej osobie miejsca na odpowiedź.
Rozmowa nie jest przesłuchaniem. Nie polega na takim konstruowaniu pytań, żeby tylko jedna odpowiedź mogła zostać uznana za prawidłową. Jeśli pytam, muszę dopuścić możliwość usłyszenia czegoś, czego nie chcę. To jest znacznie trudniejsze niż sama deklaracja: „Chcę szczerości”. Najczęściej chcemy szczerości, która potwierdzi wersję wydarzeń najbardziej znośną dla naszego układu nerwowego.
Pozostałe odmiany szczerości mogłyby się wcześniej umówić.
W ewangelicznym fragmencie celem rozmowy nie jest udowodnienie winy. Jest nim odzyskanie człowieka. To bardzo zmienia sposób komunikacji. Jeżeli idę do rozmowy wyłącznie po przyznanie racji, każda próba wyjaśnienia drugiej strony może zabrzmieć jak kolejna obraza. Jeżeli chcę zrozumienia i być może naprawy, mogę jednocześnie nazwać krzywdę oraz usłyszeć kontekst.
Nie oznacza to rezygnacji z prawdy. Nie każda historia posiada dwie równoważne strony. Zdarzają się przemoc, manipulacja, kłamstwo i wyraźne przekroczenia. Mądra komunikacja nie wymaga udawania, że wszystko jest wyłącznie nieporozumieniem.
Częściej jednak ludzie nie spierają się o sam fakt. Spierają się o znaczenie.
Jedno mówi:
„Nie odpisałeś mi”.
Drugie odpowiada:
„Byłem zajęty”.
Pierwsze słyszy: „Nie jesteś ważna”.
Drugie słyszy zarzut: „Masz być stale dostępny”.
Rozmowa zaczyna dotyczyć odpowiedzi na wiadomość, ale pod spodem znajduje się pytanie o bezpieczeństwo, swobodę, znaczenie i to, ile miejsca wolno zajmować w życiu drugiej osoby. Gdy uda się dotrzeć do tego poziomu, można rzeczywiście kogoś odzyskać. Nie dlatego, że wszystkie różnice znikają, lecz dlatego, że przestajemy walczyć z interpretacją i zaczynamy spotykać człowieka.
Uwielbiam dyskusje.
Lubię wymianę zdań, różne punkty widzenia i moment, w którym ktoś pokazuje mi aspekt sprawy, którego wcześniej nie zauważyłam. Nie potrzebuję, żeby każda dyskusja kończyła się nawróceniem jednej ze stron. Ale rozmowa o relacji jest trochę inna niż dyskusja akademicka. Można wygrać wszystkie argumenty i przegrać człowieka. Mogę niezwykle precyzyjnie wykazać, że moje odczucia są uzasadnione, znaleźć siedem niespójności w jego wypowiedzi i sformułować podsumowanie, po którym ława przysięgłych bez wahania przyzna mi rację. Tylko że druga osoba nie jest ławą przysięgłych. Być może siedzi naprzeciwko mnie i coraz bardziej się zamyka, ponieważ zamiast zaproszenia do kontaktu słyszy akt oskarżenia.
Mądra komunikacja wymaga więc nie tylko prawdziwych słów, ale również pytania, jaki jest ich cel.
Czy chcę zostać zrozumiana?
Czy chcę zrozumieć?
Czy chcę ukarać?
Czy próbuję wymusić deklarację?
Czy szukam rozwiązania, czy wyłącznie potwierdzenia, że miałam prawo cierpieć?
Mogę oczywiście chcieć kilku tych rzeczy naraz. Człowiek rzadko przychodzi do trudnej rozmowy z emocjami ułożonymi alfabetycznie. Warto przynajmniej wiedzieć, które z nich właśnie mówią.
Ewangelia mówi, że jeśli rozmowa w cztery oczy nie przynosi skutku, można przyjść z jedną albo dwiema osobami. Nie rozumiem tego jako zachęty, żeby zabrać dwie przyjaciółki posiadające już komplet informacji o tym, że tamten człowiek jest idiotą.
Świadek ma pomóc utrzymać rzeczywistość.
Może zobaczyć, gdzie rozmowa się zapętla. Może zauważyć, że jedna osoba nie odpowiada na pytania, a druga nie daje jej czasu na odpowiedź. Może pomóc nazwać to, czego obie strony nie potrafią już usłyszeć przez własne napięcie. W codziennym życiu takim świadkiem może być mediator, terapeuta, wspólnie przyjazna osoba, przełożony albo ktoś z rodziny, o ile rzeczywiście potrafi wspierać rozmowę, a nie organizować publiczny proces.
Są konflikty, których nie umiemy rozwiązać sami. Poproszenie o pomoc nie musi oznaczać porażki relacji. Czasami jest dowodem, że relacja nadal jest na tyle ważna, by nie pozostawiać jej wyłącznie naszym najbardziej automatycznym mechanizmom obronnym. Są też sytuacje, w których nie należy zaczynać od rozmowy w cztery oczy. W przypadku przemocy, gróźb, wykorzystywania zależności albo obawy o własne bezpieczeństwo nie ma obowiązku samotnie konfrontować sprawcy. Bezpieczeństwo jest ważniejsze niż eleganckie przeprowadzenie kolejnych etapów komunikacji.
To chyba najtrudniejsza część.
Mogę dobrze przygotować się do rozmowy. Mogę mówić o sobie, zamiast oskarżać. Mogę wybrać odpowiedni moment, zadawać pytania i słuchać odpowiedzi. Mogę uwzględnić, że ktoś potrzebuje czasu. Mogę obniżyć ton, choć mój wewnętrzny system nagłośnienia już przygotował przemówienie.
Nie mogę jednak porozmawiać za dwie osoby.
Nie mogę zmusić człowieka do szczerości, refleksji ani odpowiedzialności. Nie wydobędę z niego gotowości samą jakością pytań. Mogę stworzyć bezpieczniejsze warunki, ale nie mogę zagwarantować, że z nich skorzysta.
Czasami wpadam w pułapkę myślenia:
„Gdybym tylko właściwie to wyjaśniła, on na pewno by zrozumiał”.
Wtedy poprawiam zdania. Zmieniam kolejność. Doprecyzowuję. Szukam łagodniejszych słów. Usuwam wszystko, co mogłoby zabrzmieć jak zarzut. Próbuję skonstruować komunikat tak doskonały, żeby druga osoba nie miała już żadnego powodu uciekać.
Taki komunikat nie istnieje.
Można powiedzieć coś wystarczająco dobrze. Nie można powiedzieć tego tak, żeby odebrać drugiemu człowiekowi możliwość odmowy kontaktu. Jego milczenie może być niesprawiedliwe, lękowe albo niedojrzałe. Nadal pozostaje jego wyborem. Moim wyborem jest natomiast to, jak długo chcę czekać i w jakiej relacji potrafię funkcjonować.
Brak odpowiedzi również jest informacją.
Nie lubię tego zdania, ponieważ często bywa używane zbyt łatwo. Ktoś nie odpisał przez kilka godzin, a internet już ogłasza, że cisza jest odpowiedzią, relacja zakończona i należy natychmiast rozpocząć nowe życie w drodze na Bali. Ludzie naprawdę bywają zajęci. Chorują, śpią, pracują, opiekują się bliskimi i nie zawsze posiadają zdolność udzielania natychmiastowej odpowiedzi na nasze najważniejsze pytania. Ale jeżeli ktoś przez długi czas konsekwentnie odmawia rozmowy o konkretnym problemie, to zachowanie zaczyna coś komunikować.
Nie zawsze wiem, dlaczego nie rozmawia. Mogę jednak wiedzieć, że nie rozmawia.
To rozróżnienie jest ważne. Nie muszę zgadywać jego intencji, żeby ocenić wpływ tej sytuacji na mnie.
Jeśli mówię:
„Niepewność jest dla mnie trudna. Potrzebuję wiedzieć, czy wrócimy do tej rozmowy”
i nadal nie otrzymuję odpowiedzi, mogę przestać budować kolejne hipotezy. Mam już informację, że ta osoba w obecnym momencie nie podejmuje ze mną komunikacji, której potrzebuję.
To może wystarczyć do podjęcia decyzji o własnych granicach.
Ewangelia dopuszcza możliwość, że ktoś nie usłucha ani jednej osoby, ani świadków, ani całej wspólnoty.
Nie każdą relację można uratować.
To nie znaczy, że należy człowieka nienawidzić, upokorzyć albo ukarać. Oznacza natomiast zgodę na fakt, że zaufanie wymaga współpracy. Jeśli ktoś uporczywie odmawia odpowiedzialności, nie mogę nadal zachowywać się tak, jakby pomiędzy nami istniała bezpieczna bliskość.
Mogę kogoś rozumieć i odsunąć się.
Mogę mu przebaczyć i nie wrócić.
Mogę życzyć mu dobrze, ale nie powierzać mu ponownie tego samego miejsca w swoim życiu.
Mogę również nadal go kochać i uznać, że sama miłość nie wystarcza do stworzenia relacji.
To chyba jedna z najbardziej bolesnych form dojrzałej komunikacji: moment, w którym przestaję próbować znaleźć kolejne lepsze słowa i zaczynam przyjmować, że druga osoba nie chce albo nie potrafi ze mną rozmawiać.
Postawienie granicy również jest komunikatem. Nie musi brzmieć dramatycznie. Może być bardzo proste: „Rozumiem, że nie chcesz teraz o tym rozmawiać. Ja nie potrafię jednak pozostawać w tej relacji bez wyjaśnienia tej sprawy. Jeśli zechcesz podjąć rozmowę, możesz mi o tym powiedzieć. Do tego czasu potrzebuję się odsunąć”.
Nie ma w tym kary. Jest informacja o tym, czego potrzebuję, żeby móc bezpiecznie pozostawać blisko.
„Gdzie są dwaj albo trzej zebrani w imię moje, tam jestem pośród nich”.
Lubię myśleć, że dotyczy to również zwykłych, trudnych rozmów. Nie tylko modlitwy w kościele. Także dwóch osób siedzących naprzeciwko siebie i próbujących nie zrobić z własnego bólu broni. Jest coś niemal świętego w chwili, w której człowiek potrafi powiedzieć: „To mnie zraniło” a druga osoba nie odpowiada automatycznie:„Nie miało, więc nie powinno”. Albo kiedy ktoś mówi: „Potrzebuję czasu” i nie używa tego czasu do zniknięcia, lecz rzeczywiście wraca.
Mądra komunikacja nie oznacza, że zawsze dochodzimy do zgody. Czasami jej najuczciwszym rezultatem jest odkrycie, że chcemy różnych rzeczy, inaczej rozumiemy relację albo nie potrafimy dać sobie tego, czego potrzebujemy.
Nawet taka rozmowa może być dobra.
Boli, ale kończy niepewność. Pozwala zobaczyć rzeczywistość, zamiast miesiącami żyć pomiędzy nadzieją a interpretacją ostatniej kropki w wiadomości. Dwie osoby nie muszą mieć tego samego zdania. Muszą jednak zgodzić się przynajmniej co do tego, że obie istnieją w tej rozmowie.
Prawdopodobnie nie nauczę się obojętnie przyjmować półsłówek w sprawach, które są dla mnie ważne. Nadal będę chciała wiedzieć. Nadal brak odpowiedzi będzie uruchamiał we mnie więcej myśli, niż sytuacja zamawiała. Nadal czasami będę musiała powstrzymywać się przed zadaniem tego samego pytania po raz czwarty, tylko za pomocą innych synonimów.
Mogę jednak uczyć się rozróżniać:
- kiedy druga osoba potrzebuje czasu, a kiedy konsekwentnie unika odpowiedzialności;
- kiedy proszę o rozmowę, a kiedy próbuję wymusić natychmiastowe uspokojenie mojego lęku;
- kiedy słucham odpowiedzi, a kiedy czekam jedynie na potwierdzenie własnej wersji;
- kiedy warto zaprosić kogoś do pomocy;
- kiedy kolejne słowa przestają służyć relacji;
- kiedy brak rozmowy sam staje się wystarczającą informacją.
Chcę rozmawiać, ponieważ zależy mi na ludziach. Chcę wiedzieć, co się między nami wydarza. Chcę rozumieć i być rozumiana. Chcę dawać relacjom szansę, zanim uznam, że nie da się ich uratować. Nie chcę jednak bez końca stać pod zamkniętymi drzwiami i zastanawiać się, jakie jeszcze zdanie sprawi, że ktoś zechce je otworzyć.
Mogę zapukać.
Mogę powiedzieć, dlaczego przyszłam.
Mogę zaczekać rozsądną chwilę i zostawić informację, że jestem gotowa do rozmowy.
Nie mogę otworzyć drzwi od środka.
Bo cisza czasami jest tylko przerwą.
Ale czasami jest również odpowiedzią, której nikt nie miał odwagi wypowiedzieć.